صفحه ها
دسته
آرشیو
آمار وبلاگ
تعداد بازدید : 81885
تعداد نوشته ها : 165
تعداد نظرات : 16

امارگیر حرفه ای سایت

مشاهده و دریافت کد
Rss
طراح قالب
GraphistThem220

بهار-بيست دات كام   تصاوير زيبا سازي وبلاگ    www.bahar-20.com

آموزش صوت و لحن

تلاوت قـُـرآن كريم اصيل ترين هُــنر اســلامي است كه از بــدو نــزول قُــــرآن كريم و پس از سفارشـات و تأكيدات پيـــامبر گرامي اسلام(صلي الله عليه و آله و سلم) مبني بر خواندن و تلاوت اين كتاب آسمــاني با صــوت و لحني زيبـا و عربي همواره مورد توجُّه و اهتمام مسلمانان بوده و خواهد بود . 

 جُــــملاتي همچـــون : « زيّنوا القرآن بأصواتكم» يا «لكلّ شئ حليه و حليه القرآن الصّوت الحسن » و يا عبـــارت مــعروف « تغنّوا بالقرآن ، فليس منّا من لم يتغنّ بالقرآن » و دههـــا عـبارت ديگر همگي حكايت از اهميّــت اين موضــوع نزد پـــيامبر گرامي اسلام(صلي الله عليه و آله و سلم) و بــُــزرگان دين دارد و يكي از دلايل جذب جهــانيان بويژه مسلمين به اين هُنر مقدّس ، در حقيقت همانا ارائه ي آيات الهي با صدا و لحني زيـبا بوده است كه بدليل همين سفارشات و تأكيدات شكل گرفته است . اين هُــنر شريف در بستر تاريخ ، تحوّلات و پــيشرفت هاي فراواني به خود ديده است بطوريكه امروزه در جهان اسلام تلاوت قُـرآن كريم يكي از فنّــي ترين و زيبا ترين هُنرهاي اســلامي بوده و بلكه در قياس با ساير هُنرها نيز از سطح فنّي بالائي برخوردار است .امروزه تلاوت قرآن كريم و حفظ آن كه در دو قالب و شيوه ي تحقـيق و ترتيل ارائه ميشود طرفداران فراواني داشته و دههــا مُسابقه ي داخلي و بين المللي در طول سال بيانگر اين علاقه و اهميّت است . بسياري از عوام تصوّر ميكنند كه هر كس به مُجرّد داشتن يك صداي خوش و مستعد قادر است به تلاوت قرآن بپردازد در حاليكه با نگاهي كارشناسانه و تخصّصي به هُـنر تلاوت در مي يابيم كه اين هُـنر داراي ظرايف و پيچيدگيهائي است كه تنها از طريق آموزشهاي صحيح و اصولي و طيّ مدارج لازم نزد اساتيد فنّ و سعي و تمرين مسـتمرّ مي توان بر آن تسلّط يافت تا عناويني همچون قاري يا مُـقرئ را احـراز نمود . براي دست يابي به چنين مهـمّي ناگزير از فراگـيري علوم و فنـوني همچون تجويد ووقـف و ابتداء و برخــورداري از استعـداد صوتي لازم و كسب مهــارت هاي لحني مورد نظر هستيم . امّا در ميان مؤلّفه هاي ياد شده مربوط به هُنر تلاوت همچون تجويد ، وقف و ابتداء ، صوت و لحن آنچه كه بيشترين تأثـير را بر مخاطبان اين هنر و علاقمندان به اين فنّ شريف داشته است همانا صوت و لحن مي باشد كه ما سعي داريم در اين سلسله دروس اين دو مؤلّفه ي مُهم و اصلي و عناصر تشكيل دهنده ي آن را بشكل علمي به علاقمندان معرّفي نموده و از اين طريق نشان دهيم كه اين هـُــنر از چه ظرايف و دقــايقي برخوردار است . در اينــجا براي آمادگي ذهني هر چه بيشتر مخاطبان عزيز عرض مي كنيم كه اگر شما به تلاوت قرآن چند نــفر از قاريان طراز اوّل و مشهور جهان اسلام همچون مـرحوم شيخ محمّد رفعت ، مرحوم شيخ مُـصطفي اسماعيل ، مرحوم مُحمّد صدّيق منشاوي و مرحوم مُحمّد عبدالباسط عبدالصّمد با دقّت گوش فرا دهيد درتمامي اين تلاوتها در عين اينكه تـــفاوتهاي آشكاري را درك و احساس مي كنيـم و لو اينكه از نظر فنّي متوجّه دلايل اين تفاوتــها نشويم امّا مي توانيم چهار عنصر اساسي و مشترك را در اين تلاوتها شناسائي كنيم .

اوّلاً: ستون فقــــرات اصلي تمامي اين تلاوتها صوت است با تمامي تفاوتهائي كه در صداي اين چهار قاري وجود دارد .

ثانياً: تمامي اين قُرّاء از يك سلسله نغمات و رديف هـائي در تلاوت خود بهره مي برند كه هر كدام از اين چيدمانها نيز تفاوتهائي با هم دارد امّا به هر حال همگي نغمات و مقامات عربي را مورد استفاده قرار مي دهــند كه ممكن است محــزون يا شاد باشند .

ثالثاً: تمـامي اين قُرّاء بر طبق يك ضوابط و اصولي به تــلاوت مي پردازند كه اين اصول و مباني موجب گرديده نوع مُوسيقي تلاوت با انواع ديگر موسيقي آوازي كاملاً متفاوت باشد.

 و بالأخره اينكه هر كدام از اين قرّاء از يك شيوه و سبك خاصّي پيروي مي كنند كه با شـيوه هاي ديگر متفاوت است و در حقيقت هر كدام از آنها سبك مخـصوص به خود را دارند . مثلاً نحوه ي شروع ، نحوه ي اوج گيري ، ترتيب آهنگ ها ، سرعت تلاوت و بسياري از عوامل ديگر كه تعيين كننده ســبك خاص آنان است . بر اين اساس ما در اين مبــاحث به ترتيب در پي شناخت و تحليل اين چهار عنصر مهم موسيقي تلاوت يعني صوت ، نغمه ، مباني و سبك هستيم كه به فراخور اهميّت هر يك ، تعــدادي از دروس خود را به آنها اختصاص مي دهيم . اُميد است با بيان اين مُقدّمه عزيزان آمادگي لازم را جهت ورود به مباحث مورد نظر پيدا كرده باشند.

بهار-بيست دات كام   تصاوير زيبا سازي وبلاگ    www.bahar-20.com

آموزش صوت و لحن

1- ارتفاع ( مساحت )

پيش از اين گفتيم تمامي صداهائي كه مي شنويم داراي ويژگي بنام تواتر ، بسامد يا فركانس هستند و گفتيم كه ميزان فركانس تعيين كننده ي زير و بمي آنهاست . هر چه فركانس يك صدا كمتر باشد صدا بم تر و هر چه بيشتر باشد صدا زيرتر شنيده خواهد شد . تعداد ارتعاشات يك صدا مشخّص كننده ي فركانس آن صداست كه با واحدي بنام هرتز و با علامت Hz معلوم مي شود مثلاً وقتي گفته ميشود فركانس صدائي Hz 50 ميباشد يعني تعداد ارتعاشات يا رفت و برگشت هاي آن صدا در يك ثانيه 50 بار است . تعريف ارتفاع كه نخستين ويژگي از ويژگيهاي مشترك بين تمامي اصوات است عبارت است از : « ميزان فركانس يك صدا در هنگام توليد آن صدا ».

انسانها معمولاً قادر هستند از يك فركانس معيني شروع به صحبت يا خواندن كرده و بترتيب فركانس صداي خود را افزايش دهند تا جائي كه ديگر قادر به بالاتر بردن صداي خود از حدّ مُعيني نباشند براي مثال ممكن است شخصي قادر باشد صداي خود را از Hz 100 تا Hz 200 بالا ببرد در حاليكه شخص ديگري امكان دارد اين توانائي را داشته باشد كه فركانس صداي خود را تاHz 300 نيز افزايش دهد ، اين محدوده ي صوتي كه مشخّص كننده ي پائين ترين تا بالاترين درجه ي صوت در يك شخص است در اصطلاحات فنّي صوت و لحن به « مساحت صدا » معروف است . در حاليكه ارتفاع صدا تعيين كننده ي هر يك از درجات اين محدوده است .

چند نكته در مورد ارتفاع صوت :

1- بطور معــمول ارتفاع يا فركانس صحـبت عادي در مـردان در محـدوده ي hz 100 و در زنان در محـدوده‌ي hz 200 مي باشد .

2- مساحت صدا در افراد مختلف متفاوت است . اگر كسي قادر به توليد صدائي در حدود چـهار برابر فــركانس پايه ي صداي خود باشد در اصطلاح گفته مي شود كه وي داراي دو اُكتاو (octave) مساحت صوتي است براي مثــال كسي از پايه hz 100 شـروع و تا hz 200 صــداي خود را بالا ببرد داراي يك اُكــتاو و اگر تا hz 400 ادامه دهد داراي دو اُكتاو صدا مي باشد . درمورد مفهوم اُكتاو در ادامه توضيح بيشتري خواهيم داد .

3- آنچه كه در مورد ارتفاع يا فركانس يك صدا گفتيم بيشتر در مورد صداهاي تك فركانسي بود ولي بايد دانست كه اكـــثر صداهائي كه پيرامون خود مي شنويم تك فركانسي نيستند بلكه از چند فركانس هم زمان تشكيل شده اند به صداهاي نوع اوّل « تون ساده » يا خالص و به صداهاي چند فركانسي « تون مركّب » گويند . براي مثال صداي صاف يك سوت يا فلــوت نمونه‌ي تون خالص و صداي برش چوب توسّط ارّه يا صـداي ويُلن نمونه ي تون مركّب مي باشد .

4- در ميان فركانس هاي يك صداي مركّب ،گوش انسان قادر است قوي ترين مؤلّفه ي فركانسي را به عنوان ارتفاع آن صوت انتخاب نمايد ، لذا مابقي فركانس هاي ضعيف ترآن صدا زايد شنيده مي شوند و بهمين علّّت است كه ما برخي صداها را رگه دار مي شنويم .

5- علّت زيرو بمي صوت در انسانها تا حدّ زيادي ارثي و ژنتيك بوده و به شكل و اندازه ي طناب هاي صوتي بستگي دارد .

6- صداي تمامي گروههاي انساني توسّط دانشمندان علم صوت شناسي طبقه بندي شده و تقسيم بنديهاي متفاوتي از آن ارائه گرديده است كه در درس بعدي با اين طبقه بندي آشنا خواهيم شد .

7- در تلاوت قرآن كريم حدّ مشخّصي براي كاربرد ارتفاع وجود دارد . مناسب ترين مساحت صوت براي يك قاري دو اُكتاو است كه با استفاده از اين گستره‌ي صوتي وي مي تواند مجموعه‌ي كاملي از نغمات را در تلاوت قرآن اجراء نمايد .

بهار-بيست دات كام   تصاوير زيبا سازي وبلاگ    www.bahar-20.com

آموزش صوت و لحن

در ادامه ي مبحث ارتفاع و مساحت صوت طبق وعده ي قبلي به تقسيم بنديهاي مشهور اصوات انساني اشاره نموده و با اين گروهها آشنا خواهيم شد . مطابق يك تقسيم بندي صداي زنان و كودكان در يك گروه و صداي مردان نيز در يك گروه قرار مي گـــيرد و براي هر كدام از اين دو گروه كلّي نيز سه قسم صدا را در نظر مي گيرند كه به ترتيب : بم ، توسّط و زير ميباشد . بنـا بر اين اسا مي هر كدام از اين صداهاي شش گانه كه تمامي انسانها را در بر مي گيرد به ترتيب زير خواهد بود :

1- صداي بم مردان كه به آن باس (Bass ) گفته مي شود .

2- صداي توسّط مردان ( نه بم و نه زير ) كه به آن باريتون ( Bariton) گفته مي شود .

3- صداي زير مردان كه به آن تنور ( Tenor ) گفته مي شود .

4- صداي بم زنان كه به آن آلتو (Alto ) مي گويند .

5- صداي توسّط زنان كه متزوسُپرانو ( Mezzo Soprano ) خوانده مي شود .

6- صداي زير زنان كه به آن سُپرانو ( Soprano ) مي گويند .

امّا تقسيم بندي ديگري نيز وجود دارد كه درآن مثلاً صداي مردان را به دو گروه بم و زير تقسيم بندي كرده و هر كدام را بـه دو گروه تقسيم مي نمايد . بر اساس اين تقسيم بندي كه در تلاوت قرآن بيشتر كاربرد دارد صداي بم مردان به دو گروه باس اوّل يا (Premier Bass ) و باس دوّم يا ( Second Bass ) و صداي زير مردان نيز به دو گروه تنور اوّل و تنوردوّم تقسـيم مي گردد

2 - شدّت صوت

شدّت صوت كه به آن قوّت يا رسائي و يا بلندي صوت نيز گفــته مي شود ، دوّمين ويژگي مهم اصوات است و آن عبارت است از: « ميزان انرژي آزاد شده صوتي از يك منبع صوتي در فضـاي اطراف آن » امروزه وجود بسياري از دستگاههاي تقويت صوت كه وظيفه ي اصلي آنها زياد كردن شدّت يا قوّت صوت است موجب گرديده كه نقش اين عامل در تلاوت قرآن كم رنگ تر شود . شدّت صدا را ولوم ( Voloum ) نيز مي خوانند بنا بر اين وقتي گفته مي شود ولوم صداي راديو يا پخش صوت را كم يا زيــاد كنيد به اين معنا نيست كه ارتفاع آن صدا كم يا زياد ميشود بلكه معناي آن اين است كه شدّت يا قوّت صدائي كه در حال پخــــش است كاهش يا افزايش مي يابد . شدّت صداي انسانها با هم متفاوت است . برخي در هنگام تكلّم عادّي از صداي قويتري برخوردار هستند و برخي از صداي ضعيفتر ، اين موضوع تا حدّ زيادي به عواملي همچون محيط ، نژاد و وراثت و تا اندازه ي كمي نيز به تمــرين و ممارست بسـتگي دارد . امّا از نظر علمي سه عامل مؤثّر در شدّت يك صدا دخالت دارد :

1- منبع توليد كننده ي صوت

2- محيط انتشار صوت

3- تشديد كننده ها

منبع توليد كننده‌ ي صدا كه در انسانها حنـجره يا گلو مي باشد ، ممكن است از خصوصيّاتي برخوردار باشد كه صدائي قويـتر توليد كرده يا بالعكس صدائي ضعيف تر . زيرا بطور طبيعي برخي از افراد از بُرد صــــداي بيشتري در محيط اطراف خود برخوردار هستند براي مثال اگر دو نفر را در نظـــر بگيريم كه هر دو با يك فركانس همـــسان مثلاً HZ 200 شروع به توليد صدا از دو نقطـه روي يك خط بـــنمايند و صداي شخص اوّل تا مسافت 50 متري اطراف بُرد داشته باشد امّا صـــداي شخص دوّم تا 100 متر هــم برود ، اصطلاحاً مي گويند صداي شخص دوّم بسيار قويتر و شديد تر از نفر اوّل مي باشد . عامل دوّم محيط است كه قبـــلاً گفته شد اگر مثلاً هواي خشك باشد بُرد صدا بيـــشتر است نسبت به جائي كه محيط آب يا هواي مرطوب باشد و بالأخره عامل سوّم تشــديد كننده ها است . همان گونه كه در بسياري از سازها جعبه اي با نام جعبه ي تشديد وجود دارد و موجب دوام و بلندي بيشتر و ايجاد طنين خاص در صداي آن ساز ميگردد در انسان نيز حفره هاي بيني ، حفره دهان ، استخوان هاي قفسه ي سينه و سر و فضاي حنــجره و فارنكس ( Pharynx ) بنوعي تشديد كننــده محسوب مي شوند كه موجب تقويت و دوام بيشتر صدا در انسان مي شوند .

بهار-بيست دات كام   تصاوير زيبا سازي وبلاگ    www.bahar-20.com

آموزش صوت و لحن

دردرس قبلي با برخي مسائل مربوط به شدّت يا قوّت صوت آشنا شديم در ادامه لازم است چند نكته ي ديگر بيان شود : تا پيش از اختراع ميكروفون و دستگاههاي تقويت صوت ، ارزش قوّت و رسائي صوت در عالم قرائت بسيار حائز اهميّت بود ، بطوريكه در كشور مصر قارياني همچون شيخ عبدالفتّاح شعشاعي و شيخ علي محمُود بدليل برخورداري از صدائي قوي تر و رساتر همواره طيف بيشتر و وسيع تري از مُستمعين را تحت تأثير صداي خود قرار مي دادند و در نتيجه از طرفداران بيشتري برخوردار بوده و همواره در رتبه هاي نخست قرائت جاي داشتند در حاليكه قارياني نظير شيخ مُحمّد رِفعَت عليرغم برخورداري از تكنيك بالاتر و ظرافت هاي بيشتر لحني در رتبه هاي بعدي قرار داشتند امّا پس از اختراع ميكروفون در سال 1931 ميلادي بواسطه ي استفاده از دستگاههاي تقويت صوت ، ظرايف و دقايق تلاوت قارياني همچون شيخ رفعت بيشتر معلوم گرديد و بدين ترتيب وي توانست به عنوان قاري اوّل مصر در جهان قرائت شهرت يابد . امروزه در مسابقات قرآن كريم نيز اين ويژگي صدا بدليل استفاده از ميكروفون بدرستي مورد ارزيابي قرار نمي گيرد زيرا با كمي عقب و جلو شدن قاري نسبت به ميكروفون قوّت و ضعف صداي او غير واقعي جلوه مي كند . از طرفي در آئين نامه ي صوتِ مسابقات قرآن در سالهاي اخير فرازي تحت عنوان استفاده ي صحيح از ولوم صوت درج گرديده كه مورد توجّه داور مربوطه قرار مي گيرد و آن به اين معنا ست كه معمولاً قارياني كه داراي شدّت و قوّت بيش از اندازه هستند بايد در پرده هاي اوج يا توسّط صدا با كم كردن ولوم صدا ( كاستن از قوّت ) لطافت و زيبائي بيش تري به صداي خود بدهند زيرا استفاده از چنين تكنيكي در بسياري از قاريان مصري مانند مُصطفي اسماعيل ، شحّات انور ، عبدُالباسط ، غلوش ، منشاوي و غيره مرسوم است و قاريان ما نيز با استفاده ي صحيح از ولوم صدا مي توانند تأثير گذاري بيشتري در تلاوت خود ايجاد كنند .

 - 3  طنين )

سومين ويژگي صوت را طنين ( رنين ) زنگ يا رنگ گويند . گر چه برداشت از زنگ صدا با مفهوم كلّي طنين متفاوت است امّا به هر حال طنين يك صدا ، معرّف شخصيّت و جنسيّت ذاتي آن صداست . در اصل تعريف طنين چنين است : « مجموعه ي خصوصيّات ساختاري يك صدا كه موجب تمايز و تفاوت آن از ديگر اصوات مشابه هم شدّت و هم ارتفاع با آن مي شود . » به بيان علمي تر اگر صداي دو ساز مختلف را در نظر بگيريم كه از نظر ارتفاع و شدّت يكسان باشند براي مثال هر دو با فركانس Hz 250 با شدّتي برابر شروع به نواختن كنند ، آنچه باعث مي شود صداي اين دو ساز ( كه در اين مثال مي تواند ويُلن و فلوت باشد ) متفاوت به گوش برسد طنين اين دو صداست . به همين جهت وقتي مُنحني صداي اين دو ساز ثبت ميگردد ، دو شكل مُختلف از اين دو صدا حاصل ميآيد . طنين مانند اثر انگشت در افراد است همانطور كه اثر انگشت دو نفر با هم يكي نيست طنين صداي افراد مختلف نيز با هم متفاوت است گرچه ممكن است طنين صداي اعضاء يك خانواده بسيار هم شبيه به يكديگر باشد امّا به هر حال تجزيه و تحليل علـمي بوسيله ي دستگاهـهاي مربوطه نشان داده كه تفـاوت هائي در آنها وجود دارد . پاره اي از افـراد بطور ذاتي از صـدائي خوش طنين برخوردارند و پاره اي هم داراي طنين نازيبا هستند امّا غالب مردم در حدّ ميانه اي از اين دو حالت قرار دارند يعني از طنين صــدائي عادّي ( نه زشت و نه زيبا ) بهره مند مي باشند . امروزه براي انتخاب گويندگان و مُجريان برنامه هاي راديوئي و تلويزيوني معمولاً به اين ويژگي صوت توجّه ميشود يعني افرادي كه از طنين دلنشين تر و گوش نواز تر برخوردارند را علاوه بر شرايط ديگر همچون گويش روان و فصيح انتخاب مي كنند . نكته ي ديگر اينكه بعضاً گفته مي شود صداي كسي داراي طنين است و صداي ديگر طنين ندارد كه اين عبارت با توجّه به توضيحات داده شده كاملاً غلط است زيرا تمامي صداها داراي طنين مي باشند امّا برخي طنين زيباتر و برخي طنين معمولي وعدّه اي نيز طنين نازيبا تري دارند ، هر چند در تشخيص زيبائي و دلنشيني يك طنين ، سليقه ها متفاوت است امّا بطور كلّي همواره يك سليقه ي عمومي مشترك در تشخيص زيبائي و نازيبائي طنين صداي افراد وجود دارد . امروزه در مُسابقات قرآن كريم ويژگي طنين از ارزش والاتري نسبت به قبل برخوردار شده است زيرا با يك صداي خوش طنين ساده ترين نغمات هم زيبا جلوه ميكند در حاليكه عكس آن كمتر صادق است .

بهار-بيست دات كام   تصاوير زيبا سازي وبلاگ    www.bahar-20.com

آموزش صوت و لحن

بحث ما در درس پيشين به سوّمين ويژگي صوت يعني طنين اختصاص داشت كه گفتيم طنين صوت در افراد مختـلف با هم متفاوت است . برخي از طنيـن زيباتري برخوردار هستـند بطوريكه حتّي در هنـگام صحـبت عادّي ، طنـين صداي چــنين افرادي شـنوندگان و اطرافيان را جذب مي كند . عده اي نيز دُرست در نقطه ي مقابل قرار دارند بطوريكه ممكن است طنين صداي آنان حتّي آزار دهنده هم باشد . درصد اين دو نوع طنين در ميان افراد انساني بسيار اندك است و شايد بتوان گفت در حدود بيشتر نيست ، امّا درحدود از انسانها عموماً داراي طنيني معمولي ( نه زشت و نه زيبا ) هستند . شما در اطراف خود با انواع اين طنين ها برخورد داشته ايد ، گاه به صداهــايي برخورده ايد كه از بم زيبا و دلنشــيني بهـره مي برند يا ممكن است به صداهـايي كه به آن خيـشومي ( تودماغي ) و يا خـف ( گرفته ) و رگه دار هستند برخورده باشيد . در برخي از كتب انواع اين صداها را بر اساس طنين آنها طبـقه بندي و تعريف كرداه اند اين اصوات مُتجاوز از گونه و تا حدود گونه صوتي مختلف ميباشد كه ما در اينجا به چند گونه از آنها جهت آشنايي شما با اين اصوات اشاره مي كنيم البته در اين تقسيم بندي برخي ديگر از خصوصيّات صوت مانند زير و بمي و انعطاف نيز لحاظ گرديده است .

بهار-بيست دات كام   تصاوير زيبا سازي وبلاگ    www.bahar-20.com

آموزش صوت و لحن

- انعطاف :

 چهارمين ويژگي از ويژگيهاي اصوات كه اختصاص به صداي موسيقايي دارد ويژگي انعطاف صدا است . اين مفهوم بر گرفته از ويژگي مدّت است كه مفهومي كاملاً موسيقايي دارد . همانطور كه مي دانيد مدّت مكث و استقرار روي درجات صوتي در يك قطعه موسيقايي متفاوت است . گاه اين مدّت ممكن است بطور مثال 2 ثانيه يا نصف آن يا حتّي كمتر باشد ، به همين دليل است كه شكل نُت ها در موسيقي متفاوت است . بيشترين ارزش زماني يك نُت در موسيقي مربوط به نُت گِرد است . نصف ارزش نُت گرد به نُـت سفيد 4 / 1 آن به نُت سياه ، 8 / 1 به نُت چنگ ، 16 / 1 به نُت دولا چنگ ، 32 / 1 به نُت سه لا چنگ ، 64 / 1 به نُت چهارلا چنگ اختصاص دارد . از اين مقدّمه ي كوتاه نتيجه ميگيريم اگر قطعه اي موسيقي كه از نُت هاي گرد يا سفيد ساخته شده باشد را بشنويم و آن را با قطعه اي ديگر كه از نُُُت هاي سه لاچنگ يا چهار لاچنگ ساخته شده باشد مقايسه كنيم در مي يابيم كه سرعت اجراء نُت ها در قطعه ي دوّم بسيار بيشتر از قطعه ي اوّل است در اصطلاح موسيقي به اين موضوع « تُنداي » يك قطعه موسيقي مي گويند . در مورد اصوات انساني نيز چنين موضوعي صادق است ، زيرا براي اجراء قطعات با سرعت بالا يا نُت هاي سريعتر نياز به حنجره اي بسيار آماده و سريع الإ نتقال است در حقيقت هر چه قدرت مانور يك صدا در انتقال درجات صوتي يا نُت ها بيشتر باشد اصطلاحاً مي گويند انعطاف پذيري آن صدا بالاست . انعطاف صوت در نزد افراد يكسان نيست . برخي از صدايي سنگين تر و كند تر برخوردارند و برخي نيز اساساً انعطاف لازم براي اجراء درجات موجود در يك قطعه موسيقي را ندارند و پاره اي هم داراي صدايي بسيار منعطف مي باشند . در ميان قاريان مصري كه تماماً از انعطاف پذيري لازم برخوردار بوده اند كه توانسته اند چنين جايگاهي را كسب كنند هم شاهد تفاوت هايي از حيث ميزان انعطاف صداي آنان هستيم براي مثال قارياني همچون علي محمود ، مصطفي اسماعيل ، غلوش ، شحّات انور ، حصّان صدايي بسيار مُنعطف تر از امثال ابراهيم شعشاعي ، منصور شامي دمنهوري و بسيوني دارند .

 در ميان خصوصيّات صوت ، مهمترين خصيصه براي دنبال كردن فعاليت هاي آوازي بويژه تلاوت قرآن كريم ، انعطاف پذيري صدا است . در واقع منظور از« صوت حسن » يا صداي خوش در روايات بيشتر مربوط به همين ويژگي است زيرا وقتي كسي از انعطاف صوتي لازم برخوردار نباشد اصولاً صدايي نغمه پذير نخواهد داشت و بديهي است چنين كسي قادر به دنبال كردن تلاوت قرآن نمي باشد بنا بر اين مرز بين اصوات خوش يا حسن از غير آن با انعـطاف پذيري معــلوم مي شود كه البته لازمه ي آن هم بهـره مندي از يك حدّ اقل لازم مي‌باشد. انعطاف صوت در تلاوت قُرآن كريم دو كاربرد بسيار مُهم دارد .

1- انتخاب سرعت يا دور تلاوت :

اصولاً درشيوه هاي موجود تلاوت قرآن كريم مشاهير تلاوت ملاحظه ميشود ، برخي كه از انعطاف صوتي كمتري برخوردارند ، از دور كنُدتري در تلاوت خود استفاده مي نمايند در صورتيكه قارياني كه از انعطاف صوتي مناسب تر و بيشتري بهره مند هستند قادرند از دور يا سرعت بيشتري هم استفاده كنند . قاريان عزيز نيز بايد در انتخاب دور تلاوت خود به اين ويژگي صوتي توجّه نموده و بر اساس ميزان انعطاف پذيري ، سرعت تلاوت خود را انتخاب نمايند . براي مثال سرعت تلاوت مرحوم حصّان بسيار بيشتر از محمُود علي البنّاء مي باشد .

2- انتخاب شيوه لحني تلاوت :

انتخاب شيوه ي لحني در تلاوت كاملاً به ويژگيهاي صوتي قاري بستگي دارد مثلاً كسي كه صداي او داراي انعطاف پذيري متوسّطي است قادر به اجراء نغمات يا مقاماتي كه در آن پرده ها به سرعت انتقال مي يابد نيست . اين موضوع بويژه در فرودها يا صعودهائي كه در يك نفس اجراء مي شود بيشتر خود را نشان مي دهد بنا بر اين انتخاب رديف ها در تلاوت با خصوصيّات صوتي قاري بخصوص ميزان انعطاف پذيري او ارتبا ط مستقيم دارد .

بهار-بيست دات كام   تصاوير زيبا سازي وبلاگ    www.bahar-20.com

آموزش صوت و لحن 

5 - تحرير :

 در ادامه ي مباحث ويژگيهاي صوت ، به مبحث تحرير ميرسيم . تحرير كه با عناوين ديگري همچون : ترجيع ، چهچهه ، غلت ، زخارف صوتي ، عربات و يا نبرات نيز خوانده مي شود از جمله ويژگيهايي است كه خاص اصوات موسيقائي است . تحرير در لغت به معناي آزاد نمودن چيزي است امّا در اصطلاح به صدائي آهنگين گفته مي شود كه بدون كلام بوده و از عبور هوا و ارتعاش تارهاي صوتي به وجود مي آيد با اين وصف كه در حين تحرير هوا ي داخل ريه هنگام عبور ، همواره به وسيله ي ماهيچه هاي صوتي قطع و وصل مي شود . اين تعريف يكي از تعاريف علمي در مورد تحرير است كه بيشتر با نوع تحريرهاي موسيقي ايراني مناسبت دارد امّا تعريف ديگري كه با نوع تحريرهاي عربي بيشتر همخواني دارد اين است كه در تحرير صداي شخص از درجه اي به نزديكترين درجه ي مطبوع مُجاور آن رفت و برگشت نمايد . تفاوتي كه در اين تعريف به نسبت تعريف اوّل ديده مي شود اين است كه در تعريف اوّل به مسئله ي قطع و وصل صدا اشاره شده است كه با چهچهه يا تحرير فارسي مطابقت دارد امّا در تعريف دوّم به رفت و برگشت صدا بدون قطع و وصل آن ، كه اين نوع تحرير بسيار ريزتر از نوع فارسي آن بوده و بسيار دلنشين تر است .

از اين توضيحات به اين مطلب مي رسيم كه تحريرها ميتوانند انواع مختلفي داشته باشند گرچه از منظر ديگري شايد بتوان گفت به اندازه ي تعداد خوانندگان خوش تحرير انواع تحرير وجود دارد و هر كس مُتناسب با نوع صداي خود گونه اي از تحريرها را ايجاد مي كند امّا منظور ما در اينجا ، چنين تنوّع بي حدّ وحصري نيست . انواع تحرير مورد نظر ما با توجُّه به سه عامل بسيار مُهم دسته بندي مي شوند :

عامل اوّل ، نوع حنجره ي اشخاص :

قطعاً افراد مختلفي كه قادر به اجراء تحريرها هستند از نظر سرعت تحرير دهي با هم در يك سطح قرار ندارند . در واقع اگر ميزان نوساناتي كه در موقع تحرير در صداي اين اشخاص ايجاد مي شود را اندازه گيري كنيم و آنرا در يك واحد زماني يكسان مثلاً 1 يا 2 ثانيه در نظر بگيريم متوجّه مي شويم كه پاره اي افراد از تعداد بيشتري از تحريرها در اين مدّت قادر به استفاده هستند در اصطلاح به افرادي كه با سرعت بيشتري مي توانند تحريرها را اجراء كنند ، افرادي با تحريرهاي ريز مي گويند ، به همان ميزان كساني هم داراي تحريرهاي متوسّط يا دُرشت هستند . در ميان قاريان مشهور مصري نيز اين تفاوت در سرعت اجراء تحرير كاملاً مشهود است . براي نمونه به تحـــريرهاي اُستاد كامل يوسف البهتــيمي كه از نوع بســيار ريز و سريع است گوش داده و آنرا با تحــريرهاي اُستاد محمود علي البـنّــا كه از نوع تحريرهاي دُرشت است مُقايسه كنيد .

عامل دوّم ، فُرم يا نوع موسيقي :

نوع موسيقي مورد استفاده در تعيين شكل تحرير دخالت مستقيم دارد براي نمونه تحريرهاي فُرم موسيقي ايراني را با موسيقي تُركمني و عربي مقايسه نماييد . در حقيقت نوع عربي تحرير ، كاملاً با تحرير يا چهچهه فارسي يا تُركمني تفاوت دارد . درتحريرهاي فارسي بنوعي قطع صدا و وصل مُجدد آن يا شكست صوتي مُلايمي وجود دارد در حالــيكه در تحرير تركمني اين تحــريرها تو گلويي تر و با فاصله ي بيشتري اجراء مي شود ضمن آنكه اساساً در برخي از فُرمهاي موسيقي بخصوص غير شرقي تحرير به اين معنا وجود ندارد .

عامل سوّم ، پرده ي صدا :

افزون بر آنچه بيان شد توان افراد در تحرير دادن به صدا در طبقات مختلف ، متفاوت است . گاه ممكن است شخص ، در پرده هاي اوج از تحرير خوبي برخوردار باشد امّا همين شخص در پرده هاي پائين يا بم صدا تحرير مناسبي نداشته باشد و يا بالعكس در پرده ي بم تحرير خوبي داشته باشد و در اوج چنين نباشد . بنا بر اين قاري يا خواننده بايد اين تجربه را بدست آورده باشد كه نقطه ي قُوّت تحرير وي در چه طبقه يا پرده اي است ؟ و در آن طبقه يا پرده مانور بيشتري داشته باشد .

درپايان مبحث تحرير لازم است يادآوري كنيم كه دامنه ي تحريرها تا حدّي است كه آنها را جزو اصوات موسيقائي بدانيم و در صورتيكه لرزش هاي صدا كه معمولاً به آن ( ترعيد ) گفته مي شود و از دايره ي اصوات موسيقي خارج است را در تلاوت استفاده كنيم مشمول تحرير نيست . ترعيد در واقع صدايي لرزش گونه است مانند صداي بُـــز يا كسي كه از شدّت سرما مي لرزد كه اساساً صــدايي مطبوع و گوش پسند نيست .

بهار-بيست دات كام   تصاوير زيبا سازي وبلاگ    www.bahar-20.com

آموزش صوت و لحن

 تا اينجا ما با ويژگيهاي اصوات آشنا شُديم ، حال بايد ديد چه عواملي موجب شكل گيري يك صدا مي شود به هر حال اصوات انساني هر كدام داراي طبيعتي خاص خود هستند كه اين طبيعت در بستر سلسله عواملي شكل گرفته است ، برخي از اين عوامل بطور جبري صداي ما را شكل داده است و براي ما گُريز از آن امكان پذير نبوده و يا بسيار سخت مي باشد . بطور كُلّي اين علل و عوامل در 5 عنوان طبقه بندي مي شود :

 1- وراثت :

 امروزه ثابت گرديده كه بسياري از خُصوصيّات شخصيّتي انسان اعم از ويژگيهاي جسمي و فيزيكي و يا ويژگيهاي روحي و رواني از طريـق وراثت انتقال مي يابد . رنگ چشمان ، مو ، شكل ظاهري ، قد و قامت ، نوع صدا و يا بسياري از رفتارهاي ما از نسـل هاي قبل تر به ما انتقال مي يابد . اين موارد را در علمي بنام ژنتيك مورد بررسي قرار مي دهند يكي از مواردي كه از طريق وراثت منتقل مي شود خصوصيّات صوتي نظير طنين ، شدّت و ارتفاع صداست . بطوريكه مثلاً طنين صداي دو خواهر يا برادر يا يك پدر و پسر بسيار شبيه به هم است . وجود افراد خوش صدا در يك خانواده و حتّي در چند نسل متفاوت ، همگي حاكي از اين مسئله است . گرچه الزاماً اينگونه نيست كه اين خصوصيّات حتماً از يك نسل قبل تر به فرد منـتقل شود بلكه ممكن است از نســل هاي پيش تر از آن نيز انتقال يابد . به هر حال نوع صداي ما تا حدّ زيادي توسّط ژنها به ما منتقل مي شود و گُريزي از آن نيست .

 2- محيط :

 انسان از همان بدو تولّد همواره تحت تأثير محيط پيرامون خود قرار داشته و دارد . اين تأثيرها بخصوص بيشتر صوتي است بطوريكه كودك سُخـن گفتن و تبديل اصوات به الفاظ را با همان نشيب و فرازهاي صوتي كه در محيط پيرامون وي و خانواده اش وجود دارد ياد مي گيرد . براي مثال لهجه ي يك انسان ، متأثر از محيط پيرامون وي شكل مي گيرد يا بطور نمونه تون سُخن گفتن در برخي خانواده ها بالاتر و در برخي خانواده ها مُلايم تر و آهسته تر است . معمولاً فركانس صداي صُحبت عادّي در محيط هاي روستائي كه سر و صداي زيادي در آن وجود ندارد بسيار پائين تر از فركانس صداي افراد شهر نشين است . زيرا بدليل آلودگيهاي صوتي موجود در محيط هاي شهري ، افراد همواره مجبورند از فركانس بالاتري براي صحبت كردن استفاده كنند . بنا بر اين محيط مي تواند روي شكل گيري صداي فرد بويژه از نظر ارتفاع تأثير بگذارد .

 3- وضعيّت جغرافيائي ( آب و هوا ) :

آب و هوا و منطقه جغرافيائي كه انسان در آن زندگي مي كند در شكل گيري و پرورش صدا ، هم تأثير مثبت و هم منفي دارد . براساس بررسيهاي موجود ، معمولاً بهترين صداها ( از نظر موسيقائي ) در مناطق خوش آب و هواي مديترانه اي و يا مُشابه آن وجود دارد . وجود اصوات برجسته و نمونه با استانداردهاي بالاي جـهاني در كشورهايي همچون : مصر ، يونان ، ايتـاليا ، سوريّه و تركيّه مؤيّد چنين موضوعي است . دركشور ما نيز ميانگين اصوات مستعد و خوب در مناطق خوش آب و هواي كوهستاني نظير اردبيل و كردستان و آذربايجان و يا مناطق مرطوب شمالي نظير گيلان و مازندران بسيار بالاتر از مناطق كويري و گرم و خشك است .

 4- نژاد :

 دانستيم كه عوامل وراثتي در انتقال خصوصيّات صوتي چه نقشي دارند . در اينــجا به موضوع ديگري كه هر چند بي ارتبـاط با مسئله‌ي وراثت نيست امّا خود ، داراي هويّت مُستقلّي مي باشد و آن مسئله ي نژاد است ، اشاره مي كنيم . مطالعات انجام شده نشان مي دهد كه نژادهاي مختلف به رغم برخورداري از تنوّع و گوناگوني دروني موجُود در هر نژاد ، در عين حال خصوصيّات مُشتــركي دارند كه آنها را از نژاد ديگر مـُتمايز و مُتـــفاوت مي كند . در خصــوص صوت نيز چنيــن قاعـده اي حُكمفرماست . براي مثال نژادهاي ساكن در شمال آفريقا داراي اصواتي بم و قوي هستند در حاليكه در نقطه ي مقابل آنها نژاد ساكن در جنوب شرقي آسيا مي باشند كه در كشورهايي چون : مالزي ، اندونزي ، تايلند و فيليـپـين ساكن هستند . اين نژاد معمولاً داراي صدايي زير و ضعيف مي باشند ضمن آنكه ميانگين استعداد صوتي در برخي از نژادها مانند مصري ها و ايراني ها به مراتب بيشتر از نژاد ساكن در شبه جزيره ي عربستان از نقطه نظر فعّاليّت موسيقائي مي باشد .

 بهار-بيست دات كام   تصاوير زيبا سازي وبلاگ    www.bahar-20.com


دسته ها :
X